SIFATLAR (ÖN ADLAR)

  • İsimlerden önce gelip onları şekil,renk,durum yönünden niteleyen veya soru, sayı, belgisizlik ve işaret yönünden belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir.
  • Sıfatlar genellikle çekim eki almaz.

     yaşlı kadın

  • Sıfatlar sözcük gruplarında tamlayan olan sözcüklerdir.

       kalabalık   şehirler

        tamlayan     tamlanan

  • Sıfatlar tek başlarına kullanılamaz. Bu nedenle sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır.

 

       mavi umutlar          sıfat tamlaması

       sıfat        

  • Bir sıfat, birden çok ismi ya da birden çok sıfat bir ismi etkileyebilir.

             Burası dar  caddeleri ve sokakları olan bir mahalleydi

                    sıfat       isim                 isim

                   Verda, dalgın ve sakar bir kadındı.

                     sıfat        sıfat  sıfat  isim

  1. NİTELEME SIFATLARI
    İsimleri durum, renk, şekil, biçim ve renk yönleriyle niteleyen sözcüklere

niteleme sıfatı denir. Niteleme sıfatları, varlıkların kendilerinde olan özelliklerini ortaya koyar. Niteleme sıfatları, isme sorulan «Nasıl?» sorusunun cevabı olan sözcüklerdir.

     Küçük kardeşimle kare bulmacaçözüyorduk.

 niteleme sıfatı   isim   nit.sıfatı    isim

    Kırmızı elmalara kimse dokunmadı.

Nit. sıfatı   isim

     Bozuk muslukları tamir etmeye çalışıyormuşsun.

Nit. sıfatı       isim

     Yuvarlak masa toplantıları her hafta yapılıyor

  Nit. sıfatı  isim

UYARI

Niteleme sıfatları ile durum zarfları birbiriyle karıştırılmamalıdır.  Niteleme sıfatları ismi niteler. Durum zarfları fiil veya fiilimsinin durumunu bildirir.

Niteleme sıfatları da durum zarfları da «Nasıl?» sorusuna cevap verir.

«Nasıl?» sorusu isme sorulduğunda verilen cevap sıfat; fiil veya fiilimsiye sorulduğunda verilen cevap zarf olur.

2.    BELİRTME SIFATLARI

Varlık ve kavramları işaret, belgisizlik, sayı ve soru yönlerinden belirten sıfatlara belirtme sıfatı denir.

İsme «hangi, kaç, kaçıncı, kaçar» gibi sorular sorulduğunda alınan cevap belirtme  sıfatıdır.

Belirtme sıfatları; sayı, işaret, belgisiz ve soru olmak üzere dört grupta incelenebilirler.

     A. İŞARET SIFATLARI

Adları işaret yoluyla belirten, onları gösteren sıfatlara işaret sıfatı adı verilir. En çok kullanılan işaret sıfatları «bu, şu, o, diğer, öteki, öbür, böyle, şöyle, öyle» sözcükleridir. Bu sıfatlar, isme sorulan «Hangi?» sorusuna cevap verir.

        Bu şehirler ülkenin en kalabalık şehirleridir. (Hangi şehirler? bu)

   işaret s.   İsim

Eşyaları diğer odaya taşıyın.

         işaret s.   İsim

  Böyle bir kara sevda kara toprakta biter.

işaret s.             İsim

UYARI

«Bu, şu, o, diğer, öteki,öbür» sözcükleri bir isimden önce gelip o ismi belirtirse sıfat olurlar.

Öteki kitabı alsaydın.

Öbür komşu daha çok konuşuyor.

Diğer mağazamızda var.

 Bu  vazo en güzeli.

  İşaret s.  isim

Ancak bu sözcükler bir ismin yerine kullanılırlarsa zamir olurlar.

 Öteki daha iyi.

Öbürü daha çok konuşur.

Diğerinde var.

Bu, en güzeli.

İşaret zamiri

UYARI

«O» sözcüğü üzerinde durulması gereken bir sözcüktür. Kullanıldığı yere göre farklı görevler yapabilir ve farklı sözcük türüne dönüşebilir. İsmin önüne gelip o ismi işaret yoluyla gösterirse işaret sıfatıdır.

             O kaset parçalandı bir kere.

      İşaret s. İsim

Bir insanı işaret yoluyla gösteriyor ve o insanın adı yerine kullanılıyorsa kişi zamiri olur.

  O, otobüse yetişmek için çok koşturdu.

Kişi zamiri

İnsan dışı bir varlığı veya nesnenin işaret amacıyla yerine kullanılıyorsa işaret zamiridir.

  O parçalandı bir kere.

İşaret zamiri

    B. BELGİSİZ SIFAT

İsimlerin önüne gelerek isimleri belli belirsiz şekilde belirten sözcükler, belgisiz sıfatlardır.

« Bir, hiçbir, birçok, pek çok, az, çok, bazı, birtakım, biraz, bütün, tüm, her, kimi, herhangi bir, çoğu, fazla, nice, falan, birçok…» gibi sözcükler ismi belirsizlik yönüyle niteler.

         Geçen ay birkaç  dergi aldım.

                     Belgisiz s.   İsim

        Bazı yalanlar güzel, bazı gerçekler acıymış.

    Belgisiz s.   İsim                  Belgisiz s.   İsim

          Çoğu insan eve kapanmayı sevmez.

    Belgisiz s.   İsim

         Hiçbir  yüz güzel değil senin yüzünden

       Belgisiz s.  İsim

         Birtakım işler çeviriyorlar, bakalım.

         Belgisiz s.   İsim

       UYARI

“Bazı, birkaç, hiçbir, kimi, başka,fazla, birçok, çok,birgibi belirsizlik bildiren sözcükler ismi belirtirse belgisiz sıfat, çekim eki alıp ismin yerine kullanılırsa belgisiz zamir olur.

Bazı insanlar müzik dinlemekten çok hoşlanır. (“insan” ismini belirttiği için belgisiz sıfat)

Bazıları müzik dilemekten çok hoşlanır.  (ismin yerine kullanıldığı için belgisiz zamir.)

Birkaç öğrenci ödev yaptı. (“Öğrenci” ismini belirttiği için belgisiz sıfat)

Birkaçı ödev yaptı. (İsmin yerine kullanıldığı için belgisiz zamir)

            C. SAYI SIFATLARI

Varlıkları sayı yönünden belirten sıfatlardır. İsimlere “kaç, kaçar, kaçıncı, kaçta, kaç…”vb. soruları sorularak bulunur. Sayı sıfatları kendi içinde “asıl sayı sıfatları, sıra sayı sıfatları, kesir sayı sıfatları ve üleştirme sayı sıfatları” olmak üzere dörde ayrılır. 

  1. Asıl Sayı Sıfatları

Varlıkların sayısını kesin olarak belirten sıfatlardır. İsme «kaç» sorusu sorularak bulunur.

   Derse on iki öğrenci katılıyormuş.

    Otelde iki   kişi    beş    gün kalacaklarmış.

           Asıl s.s  isim  asıl.s.s.   isim

UYARI

  • «BİR» sözcüğü dikkat edilmesi gereken bir sözcüktür. Çünkü kullanıldığı yere göre sayı sıfatı, belgisiz sıfat ve niteleme sıfatı olarak karşımıza çıkabilir.
  • «Bir» sözcüğünün yerine başka sayı getirilebiliyorsa  sayı sıfatı, getirilemiyorsa belgisiz sıfattır.
  •  Sanatçının videosu, bir günde bir milyon izlendi. (sayı sıfatı)
  • Bir gün herkes onu tanıyacak. (belgisiz sıfat)
  • «Bir» sözcüğü, «aynı, benzer» anlamında kullanıldığında niteleme sıfatı olur.
  •  İkimiz de bir boydayız. (niteleme sıfatı)
  • Hepimiz bir aileden geliyoruz.(niteleme sıfatı)
  • Sıra Sayı Sıfatı

Varlıkların sırasını belirten sıfatlardır. İsimlere sorulan «Kaçıncı?» sorusunun cevabıdır. «Birinci,ikinci,sonuncu, ilk,orta, ortanca vs…» sıra sayı sıfatlarındandır.

Hasta, onuncu günde taburcu oldu.

            Sıra s.s.  isim

Ailenin ortanca çocuğuyum.

         Sıra s.s.    isim

Listenin ilk sırasında siz varsınız.

          Sıra s.s. isim

Anketin sonuncu sorusunu anlamadık.

           Sıra s.s.    isim

  • Üleştirme Sayı Sıfatı

Varlıkların eşit bölümlere ayrıldığını gösteren sıfatlardır. Asıl sayı sıfatlarına getirilen “ar,er” ekleriyle yapılır. İsme sorulan “Kaçar?” sorusuna cevap verir.

Ayda iki-ş-er kitap okuyoruz. (Ek –er’dir. Ş, kaynaştırma sesidir.)

      Üleştirme s.s. isim

 Hepiniz on-ar soru çözünüz.

      Üleştirme s.s. isim

  • Kesir Sayı Sıfatı

Varlıkların parçalarını, bütüne göre oranlarını gösteren sıfatlardır. İsme sorulan «Kaçta kaç?» sorusuna cevap verir.

               Sezon sonu ürünlerinde yüzde yetmiş beş indirim yapmışlar.

                                                    kesir sayı s.         isim

                 Çocuk her gün yarım ekmek yiyormuş

   Kesir s.s.   isim

         Çeyrek altın kaç lira oldu acaba?

           kesir s.s.  isim

ÖNEMLİ NOT

Bir topluluğu bildiren sıfatlar da sayı sıfatları içinde değerlendirilebilir. Bunlara «topluluk sayı sıfatı» denir.  Bunlar, asıl sayı sıfatlarına getirilen «-ız,-iz,-uz,-üz; lı,-li,-lu,-lü» ekleriyle yapılır.

İkiz kardeşi, ona hiç benzemez.   

İkili  görüşmeler haftaya başlayacak.

D) SORU SIFATLARI

Varlıkların durumlarını, yerlerini, sayılarını  soru yoluyla belirten sıfatlara soru sıfatı denir.  «Nasıl, hangi, kaç, kaçıncı, kaçar, kaçta kaç, ne?» soru sözcükleri soru sıfatı olarak kullanılabilir. Soru sıfatlarının cevabı çoğunlukla sıfattır.

Onunla hangi  konuda tartıştınız?

Duvara nasıl bir tablo alacaksınız?

Bu işi kaç yıldır yapıyoruz?

Binanın kaçıncı katında bulunuyorlar?

PEKİŞTİRME SIFATLARI

Anlam bakımından pekiştirilmiş sıfatlardır. Sıfatlarda pekiştirme farklı yöntemlerle yapılır.

  1. Sözcüğün ilk sesli harfine kadarki kısmına alınıp «m,p,r,s» pekiştirme seslerinden biri getirilir. Böylece bir hece oluşturulur.

Be-m- beyaz gömlek, di-p-diri surat…

  1. İkilemelerin bir ismi nitelemesiyle yapılır.

         doğru dürüst söz, kırık dökük eşya…

  • «mi» soru edatıyla pekiştirme yapılabilir.

       şirin mi şirin bebek, sıcak mı sıcak kahve…

KÜÇÜLTME SIFATLARI

Sözcüklere «-ce,-cik, -cek, -msi, -mtrak» ekleri getirilerek yapılan sıfatlara küçültme sıfatı denir. Bunlar aynı zamanda niteleme sıfatıdır.

     Büyükçe bir kutunun içinde göndermiş hediyeni.

     Kısacık saçları vardı.

     Ekşimsi elmaları daha çok seviyoruz.

     Yeşilimtrak gözlerle batı etrafına.

UNVAN SIFATLARI

İnsanların adlarına takılan saygı ve tanıtma sözcükleridir. Bunlar bir çeşit niteleme sıfatıdır. Bu sıfatlar bazen isimden önce, bazen isimden sonra, bazen de hem isimden önce hem de sonra kullanılır.

  • Şehzade Mustafa, Bekçi Bekir
  • Ayşe Teyze, Hülya Hanım
  • Doktor Meltem Hanım, Öretmen Hakan Bey
  •  

SIFATLARDA ADLAŞMA (ADLAŞMIŞ SIFAT)

Bazen, niteleme sıfatının nitelediği isim kullanılmayabilir.  Bu durumda niteleme sıfatı, isim görevi üstlenir.  Bu tür sözcüklere adlaşmış sıfat denir.

İhtiyar adamı hemşire ameliyathaneye aldı…..niteleme sıfatı

İhtiyarı, hemşire ameliyathaneye aldı……adlaşmış sıfat

İyi ile kötünün mücadelesi hep devam edecek…..adlaşmış sıfat

Adam tezgahtaki çürükleri ayıkladı.—–adlaşmış sıfat

YAPILARINA GÖRE SIFATLAR

Sıfatlar yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır.

Basit Sıfatlar: Bu sıfatlar yapım eki almayan veya bileşik olmayan sözcüklerdir.

İyi kitapları okurum hep.       

Dar alanlarda kalamıyordu.

Bu saatlerde onu bulamazsın.

Türemiş Sıfatlar: İsim veya fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan sıfatlardır.

Etrafa yanık kokusu yayıldı.

Küresel ısınma başımıza bela olmaya başladı.

Tuzlu krakeri hiç sevmem.

Birleşik Sıfatlar: En az iki sözcükten oluşup ismi niteleyen sözcüklere birleşik sıfat denir. Birleşik sıfatlar; kurallı birleşik sıfatlar ve kaynaşmış birleşik sıfatlar olmak üzere iki grupta incelenebilirler.

a. Kaynaşmış birleşik sıfatlar

Anlamca kaynaşmış sıfatlardır. Birden fazla kelimenin sözlük anlamlarından az ya da çok uzaklaşarak, aralarına ek ya da kelime girmeyecek şekilde birleşerek oluşturdukları sıfatlardır.

Herhangi bir konu açamıyorduk.

Sineksavar ilaçlar da satılıyor.

Biraz zaman gerek birbirimizi tanımaya.

b.Kurallı birleşik sıfatlar
Çeşitli yollarla oluşurlar:

­Sıfat tamlaması + “-li” yapım eki

kısa boylu insanlar, hassastır.

İki kapılı bir handa gidiyorum gündüz gece

Kırık kalpli insanlar tehlikelidir.

­Sıfat tamlaması + “lık” eki

beş paralık adam gibi davranma

Üç günlük dünya, üzülemye değmez.



­İsim +  iyelik eki + sıfat
Böyle yüreği geniş aile görmedim.

Saçı kısa kadınlar güçlüdür.

 Rengi soluk bir kazak giymişti.

­Takısız isim tamlaması + “-li” yapım eki

Taş bağırlı dağlar mısın?

İyi yürekli penses sonunda elmayı yedi

Yeşil maskeli dev onları çok korkutmuştu.


­İsim + “-den” ayrılma hâl eki + isim-fiil

ahırdan  bozma okullarda ders görüyorlar.

kulaktan dolma bilgilerle hareket etme.


­İkileme + isim

evsiz barksız insanlarımız, tatsız tuzsuz işlerimiz, irili ufaklı eşyalar…

­İsim + ek + fiilimsi + isim

sözünü bilir kadınlar her zaman kazanır.

İşini bilir öğrenciler yetiştirirdi.



­Deyim + isim

cana yakın arkadaşlar, çenesi düşük insan…

SIFAT TAMLAMALARI

  • Bir veya birden fazla sıfatın bir ismi nitelemesi veya belirtmesiyle oluşan sözcük gruplarına sıfat tamlaması denir.
  • Sıfatlar birden çok ismi niteleyebilir veya belirtebilir.

                       Usta şair ve yazarlar bu fuara katılmadı.

            Niteleme s.  İsim    isim

                           Bu  öğretmen ve öğrenciler çok güzel bir oyun sahnelediler.

              Belirtme s.   isim               isim

  • Birden çok sıfat bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir.

                       Muhteşem, parıltılıbembeyaz bir ay ışığında karşılaştık seninle

                  Niteleme s.      Niteleme s.      Niteleme s.      isim

                        Bütün  bir   yıl çalıştık, çabaladık.

                Belirtme s. Belirtme s. isim

  • Bir isim hem niteleme hem de belirtme sıfatı alabilir.

                          Bu     eski       kitapları ne yapalım?

                  Belirtme s. Niteleme s.   isim  

                             Solgun birkaç     çiçek koydu vazoya.

               Niteleme s.   Belirtme s. isim  

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir