FİİL ÇEKİMİ (EYLEMLERDE KİP)

Fiillerin zaman ve tasarlama gibi çeşitli anlam özellikleri kazanmasını sağlayan özel kalıplara “kip” denir.

Fiil kök veya gövdelerine önce kip, sonra da kişi eki getirilerek oluşan yapıya fiil çekimi adı verilir.

Fiil+ kip eki+ kişi eki= ÇEKİMLİ FİİL

Fiil kipleri genel olarak ikiye ayrılır:

HABER (BİLDİRME KİPLERİ)

Eylemlerin gerçekleşme zamanını bildiren kiplere haber kipleri denir. Eylemin hangi zamanda gerçekleştiği veya gerçekleşeceği bellidir.

  1. ÖĞRENİLEN (DUYULAN) GEÇMİŞ ZAMAN

Fiil kök veya gövdelerine “–miş” ekinin getirilmesiyle yapılır. Bu ek ünlü uyumlarına

göre”-mış,-miş,-muş,-müş” şekline dönüşebilir.

Bu çekimde eylem, söylenme anından önce gerçekleşmiştir. Genellikle konuşan kişi fiilin yapıldığını görmemiş, başkasından duymuştur. Örnek çekimi aşağıdaki gibidir.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiAç-mış-ımAç-ma-mış-ımAç-mış mı-y-ımAç-ma-mış mı-y-ım
2.Tekil kişi çekimiAç-mış-sınAç-ma-mış-sınAç-mış mı-sınAç-ma-mış mı-sın
3.Tekil kişi çekimiAç-mış-Aç-ma-mış-Aç-mış mı-Aç-ma-mış mı-
1.Çoğul kişi çekimiAç-mış-ızAç-ma-mış-ızAç-mış mı-y-ızAç-ma-mış mı-y-ız
2.Çoğul kişi çekimiAç-mış-sınızAç-ma-mış-sınızAç-mış mı-sınızAç-ma-mış mı-sınız
3.Çoğul kişi çekimiAç-mış-larAç-ma-mış-larAç-mış-lar mıAç-ma-mış-lar mı
  • GÖRÜLEN GEÇMİŞ ZAMAN

Fiil kök ve gövdelerine “-di”eki getirilerek yapılır. Bu ek ünlü ve ünsüz uyumlarına göre “-dı, -di, -du,-dü, -tı, -ti,-tu,-tü” şekillerini alabilir.

Eylem, söylenme anından önce yapılmıştır ve kesindir. Söyleyen kişi eylemin yapıldığını görmüştür.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiSil-di-mSil-me-di-mSil-di-m-miSil-me-di-m-mi
2.Tekil kişi çekimiSil-di-nSil-me-di-nSil-di-n-miSil-me-di-n-mi
3.Tekil kişi çekimiSil-di-Sil-me-diSil-di-miSil-me-di-mi
1.Çoğul kişi çekimiSil-di-kSil-me-di-kSil-di-k-miSil-me-di-k-mi
2.Çoğul kişi çekimiSil-di-nizSil-me-di-nizSil-di-niz-miSil-me-di-niz-mi
3.Çoğul kişi çekimiSil-di-lerSil-me-di-lerSil-di-ler-miSil-me-di-ler-mi
  • ŞİMDİKİ ZAMAN

Fiil kök ve gövdelerine “-yor” eki getirilerek yapılır. Bu ek hiç değişmez, yani ünlü ve ünsüz uyumlarına aykırıdır. Ayrıca bu ek, ünlü daralmasına da yol açar. Özellikle şimdiki zamanın olumsuz çekimlerinin hepsinde ünlü daralması olur.

Eylemin, içinde bulunulan zaman içinde yapıldığını bildirir. Söylem ile eylem aynı anda gerçekleşmektedir. 

UYARI: -makta/-mekte” eki de şimdiki zaman anlamında kullanılır.

Şu anda köpekleri izliyorum

Şu anda köpekleri izlemekteyim.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiBaşla-yor-um (başlıyorum)Başla-ma-yor-um (Başlamıyorum)Başla-yor-mu-yum (Başlıyor muyum)Başla-ma-yor-mu-y-um (başlamıyor muyum)
2.Tekil kişi çekimiBaşla-yor-sunBaşla-ma-yor-sunBaşla-yor-mu-sunBaşla-ma-yor-mu-sun
3.Tekil kişi çekimiBaşla-yor-Başla-ma-yor-Başla-yor-mu-Başla-ma-yor-mu-
1.Çoğul kişi çekimiBaşla-yor-uzBaşla-ma-yor-uzBaşla-yor-mu-y-uzBaşla-ma-yor-mu-y-uz
2.Çoğul kişi çekimiBaşla-yor-sunuzBaşla-ma-yor-sunuzBaşla-yor-mu-sunuzBaşla-ma-yor-mu-sunuz
3.Çoğul kişi çekimiBaşla-yor-larBaşla-ma-yor-larBaşla-yor-lar-mıBaşla-ma-yor-lar-mı
  • GELECEK ZAMAN

Fiil kök veya gövdesine “-acak/ecek”eki getirilerek yapılır. Eylemin, konuşma anından sonra yani gelecek zaman diliminde yapılacağını bildirir.

Gelecek zaman eki 1.ve2. kişi çekimlerinde ünsüz yumuşamasına uyar.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiKoş-acak-ımKoş-ma-y-acak-ımKoş-acak-mı-y-ımKoş-ma-y-acak-mı-y-ım
2.Tekil kişi çekimiKoş-acak-sınKoş-ma-y-acak-sınKoş-acak-mı-sınKoş-ma-y-acak-mı-sın
3.Tekil kişi çekimiKoş-acak-Koş-ma-y-acak-Koş-acak-mı-Koş-ma-y-acak-mı-
1.Çoğul kişi çekimiKoş-acak-ızKoş-ma-y-acak-ızKoş-acak-mı-y-ızKoş-ma-y-acak-mı-y-ız
2.Çoğul kişi çekimiKoş-acak-sınızKoş-ma-y-acak-sınızKoş-acak-mı-sınızKoş-ma-y-acak-mı-sınız
3.Çoğul kişi çekimiKoş-acak-larKoş-ma-y-acak-larKoş-acak-lar- mıKoş-ma-y-acak-lar-mı-
  • GENİŞ ZAMAN

Fiil kök ve gövdesine “-r” getirilerek yapılır. Bu ek ünsüz ile biten kelimelere gelerek “-ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür” şeklini alır.

Eyleme “her zaman” anlamı katar. Olay başlamıştır, devam etmektedir ve devam edecektir. Genellikle alışkanlıkları ifade eder.

Olumsuz çekimlerinde –r kaybolur, ve yerini “-me/-mez” eklerine bırakır.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiYıka-r-ımYıka-ma-mYıka-r-mı-y-ımYıka-maz-mı-y-ım
2.Tekil kişi çekimiYıka-r-sınYıka-maz-sınYıka-r-mı-sınYıka-maz-mı-sın
3.Tekil kişi çekimiYıka-r-Yıka-maz-Yıka-r-mı-Yıka-maz-mı-
1.Çoğul kişi çekimiYıka-r-ızYıka-ma-y-ızYıka-r-mı-y-ızYıka-maz-mı-y-ız
2.Çoğul kişi çekimiYıka-r-sınızYıka-maz-sınızYıka-r-mı-sınızYıka-maz-mı-sınız
3.Çoğul kişi çekimiYıka-r-larYıka-maz-larYıka-r-lar-mı-Yıka-maz-lar-mı-

DİLEK-TASARLAMA KİPLERİ

Eylemlerin gerçekleşmesiyle ilgili bir isteği anlatan kiplere dilek kipleri denir. Bunu tasarlama, istek, şart ya da emir şeklinde dile getirir.

Dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur.

Dilek kiplerinde eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği ya da gerçekleşemediği belli değildir.  Eylem sadece tasarlanmıştır. Bu kiplerde tasarı, plan, niyet vardır.

  1. GEREKLİLİK KİPİ

Fiil kök ve gövdelerine “-malı/-meli” kip ekinin getirilmesiyle yapılır. Fiilde anlatılan yargının yapılması gerektiğini bildirir.

Bazen de olasılık anlamı katar.

Çok daha fazla test çözmelisiniz.—–zorunluluk

Beni artık anlamalısın.——-zorunluluk

Bu saatlerde Fransa’ya varmış olmalı. —-olasılık

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiSil-meli-y-imSil-me-meli-y-imSil-meli-mi-y-imSil-me-meli-mi-y-im
2.Tekil kişi çekimiSil-meli—sinSil-me-meli-sinSil-meli-mi-sinSil-me-meli-mi-sin
3.Tekil kişi çekimiSil-meli-Sil-me-meli-Sil-meli-miSil-me-meli-mi
1.Çoğul kişi çekimiSil-meli-y-izSil-me-meli-y-izSil-meli-mi-y-izSil-me-meli-mi-iz
2.Çoğul kişi çekimiSil-meli-sinizSil-me-meli-sinizSil-meli-mi-sinizSil-me-meli-mi-siniz
3.Çoğul kişi çekimiSil-meli-lerSil-me-meli-lerSil-meli-ler-miSil-me-meli-ler-mi
  • ŞART (KOŞUL) KİPİ

Fiil kök ve gövdelerine “-sa/-se” ekinin getirilmesiyle yapılır. Fiillere şart veya dilek anlamları katar.

     Şart kipi yan cümlecik görevinde kullanılırsa kullanıldığında “şart”; yüklem görevinde kullanıldığında ise “istek” anlamı verir.

     Bunu yaparsan seninle bir daha konuşmam.——şart anlamı

     Eve gelirsen onunla tanışırsın.——-şart anlamı

Hayat bayram olsa…——dilek anlamı

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiYe-se-mye-me-se-mye-se-m-miYe-me-se-m-mi
2.Tekil kişi çekimiYe-se-nye-me-se-nye-se-n-miye-me-se-n-mi
3.Tekil kişi çekimiYe-se-ye-me-se-ye-se-miye-me-se-mi
1.Çoğul kişi çekimiYe-se-kye-me-se-kye-se-k-miye-me-se-k-mi
2.Çoğul kişi çekimiYe-se-nizye-me-se-nizye-se-niz-miye-me-se-niz-mi
3.Çoğul kişi çekimiYe-se-lerye-me-se-lerye-se-ler-miye-me-se-ler-mi
  • İSTEK KİPİ

Fiil kök ve gövdelerine “-a/-e” ekinin getirilmesiyle yapılır.  Eylemin gerçekleşmesi dileğini, isteğini ifade eder. Daha çok birinci tekil ve çoğul çekimleri kullanılır. Diğerleri dua veya beddualarda sıkça kullanılır.

Güzel evlere gelin gidesin.

Allah belanı vere.

Yeni açılan sergiye gidelim.

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimiÇal-a-y-ımÇal-ma-y-a-y-ımÇal-a-y-ım-mıÇal-ma-y-a-y-ım-mı
2.Tekil kişi çekimiÇal-a-sınÇal-ma-y-a-sınÇal-a-sın-mıÇal-ma-y-a-sın-nı
3.Tekil kişi çekimiÇal-a-Çal-ma-y-a-Çal-a-mıÇal-ma-y-a-mı
1.Çoğul kişi çekimiÇal-a-lımÇal-ma-y-a-lımÇal-a-lım-mıÇal-ma-y-a—lım-mı
2.Çoğul kişi çekimiÇal-a-sınızÇal-ma-y-a-sınızÇal-a-sınız-mıÇal-ma-y-a-sınız-mı
3.Çoğul kişi çekimiÇal-a-larÇal-ma-y-a-larÇal-a-lar-mıÇal-ma-y-a-lar-mı
  • EMİR KİPİ

Emir kipinin özel bir eki yoktur. Sadece şahıs ekleriyle çekimlenir. Birinci kişi kendine emir veremediğinden bu kipin birinci kişi çekimi yoktur. Diğer kiplerden farklı olarak 3.tekil kişi çekiminde kişi eki kullanılır. Ancak 2. Tekil kişi çekiminde kişi eki kullanılmaz.

Buraya gel!

Söylediklerimi hemen yapsın!

 Olumlu çekimiOlumsuz çekimiOlumlu soruOlumsuz soru
1.Tekil kişi çekimi——-————–—–
2.Tekil kişi çekimiYapYap-ma—–——-
3.Tekil kişi çekimiYap-sınYap-ma-sın—–——–
1.Çoğul kişi çekimi———-———-——–———
2.Çoğul kişi çekimiYap-ınYap-ma-y-ın———-———-
3.Çoğul kişi çekimiYap-sınlarYap-ma-sınlar——————-

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir